Акчамы, гомерме?

Бүгенге сөйләшү темасы “Үз өем” журналын укучы теләсә кем өчен (бала-чага, әти-әни яки өлкән буын) кызыклы булыр.

АКЧА!.. Өч яшьлек сабыйлар да, акчасыз берни эшләп булмаганны аңлый хәзер. Дүрт хәрефле бу сүз ниндидер могъҗизалы көчкә ия.

Акча янчыгына да алмаш килде. Байлыкны кесә калынлыгына карап түгел, банк картасына карап бәя бирә торган заман. Безнең көндәлек тормышыбызның алыштыргысыз бер предметы булган пластик карточка тарихына күз салыйк. Әле кайчан гына кулда акча тоту- зур дәрәҗә саналса, миллиметрдан да нечкәрәк “акча янчыгы”- карточкада бүген йөзәр мең акча саклап була.

Банк карточкасы безнең кулга ике дистәләп ел элек килеп керсә дә, тарихына ярты гасырдан артык икән инде. Алтын- көмештән коелган тәңкәләрне караклар кулына бик тиз төшерә алганнар. Эшлекле очрашуларга барганда, ерак юлларда, акчаларын югалту куркынычын киметү максатыннан, безнең эрага кадәр үк сәүдәгәрләр, ерак аралар аша “акча күчерү” алымын кулланган. Безнең эрага кадәр XX гасырда Вавилон халкы, Сина Алласы храмына, балчыктан эшләнгән “вексель”ләрен тапшырып, үз заманының акчасына алтын, башак, арпа ала алганнар. Борынгы бик күп илләрдә мондый вексельлләр кулланышта булган. Аларны урлатмау өчен, Греция “ноу-хау” уйлап таба: байлык хуҗасының кулы куелган документны күрсәтү кирәк булган, хәм акча аласы кеше үзенең кулын документтагыча куеп, алырга тиеш була. “Хирограф” – дигән бу документ кул куюны аңлаткан.

Тәреле поход чорында да рыцарьлар бу алымны кулланган. Аларның клиенты үз исеме һәм бармак эзе төшерелгән пергамент кисәге белән континентның теләсә кайсы конторасыннан акча ала алган.

Бу эстафетаны XIII гасырда Италия банклары хуплап ала: алар клиентларга кредит бирә башлыйлар. Печать сугылган банк кәгазе белән кеше теләсә кайсы кибеттән товар ала алган. Бу эшнең файдалы, керемле булуын аңлау белән, Хөкүмәт кредит бирүне үз кулларына ала. Кәгазь документлар “кредитка” дип атала башлый, һәм дәүләт инде теләсә кемгә бу кәгазьне бирми дә: тиешле шартлар куела башлаган.

XIX гасырда бөтен дөнья буйлап акча тарала башлый. Икътисад базарында акча сүзең, акча берәмлеген алмаштыручы документ популярлаша. Хәм бу документ бары тик банклар аша эш йөртеп, бик байлар да, ярлыраклар да мондый язуга ия була алганнар. Счет буенча түләү өчен дә банк кәгазе кирәк була. АКШ дөньяда беренче булып, ресторан, кунакханә, кибетләрдә түләгән өчен чек бирелә. Һәм ул чекка клиент кул куя.

Чек- уңайлы булса да, чит шәһәрдә яки чит илдә андый алым белән куллана алмаганнар. Бу ситуацияне дә җайлап җибәрү мөмкинлеге уйлап табыла. 1772 елда, Лондон кредит компаниясе, европаның 19 шәһәрендә кулланырга мөмкин булган чек уйлап таба. Ә менә АКШның төрле почмакларына кыйммәтле товар һәм почта ташучы Amerikan Express фирмасы гына чекларны чын-чынлап уңайлы, универсаль түләү алымы итә ала. 1891 елда ул беренче тапкыр үзенең “юл чегы”н бастыра, һәм аның белән Америка һәм Европаның күп кенә илләрендә алыш- биреш ясау мөмкин була. Бу “акча әйләнеше” шулкадәр зур популярлык казана ки, ун елдан әлеге фирманың Нью Йоркта күккә ашкан биналары калкын чыга. Мехико һәм Токио калаларында да чекларын кабул итүче данлыклы Кука конторасы да төзелә. Әмма “Юл чеклары” белән кибеттә азык- төлеккә түләү каралмаган. Бу бары тик юл чыгымнары өчен генә. Ә менә хуҗабикәләргә нишләргә соң? Зур сәүдә үзәкләре, сатып алучыларны үзенә җәлеп итү максатыннан, үз кибетләренең ташламалы карталарын булдырганнар. Һәм бу карталар бары тик үз кибетләрендә генә кулланышта булган. Нәтиҗәдә, ньюйорклыга акча янчыгында берничәшәр дистә карточка йөртергә туры килгән.

1880 елда Америка язучысы Эдвард Беллами “Үткәнгә караш” дигән китабында: “җиңел һәм чыдам материалдан” карточка ясап, шуның белән теләсә кайда алыш — биреш ясау мөмкинлеге булыр иде, -дигән идеяне әйтә. Бу фантазия кебек кенә кабул ителсә дә, 1914 елда Mobil Oil нефть компаниясе беренчеләрдән булып кредит карточкасын чыгара. Карточка башта картон кәгазьдән эшләнелеп, тиз буялганга, соңрак металлдан эшләү җаен уйлап табалар. Бу карточка машинага ягулык салганда ташламага ия булу, ә компаниягә даими клиентлардан өстәмә керем алу мөмкинлеге була. Карточкада шәхси саннар тамгаланып, шул ук саннар чекта да күрсәтелгән. Бу карточка шул дәрәҗәдә популярлаша ки аны меңәрләгән кибет, сәүдәгәрләр, эре һәм вак оешмалар куллана башлый. Нәтиҗәдә, металлдан эшләнгән карточкалар кыйммәт булып, 1950 елларда аны пластиктан эшләгәне алмаштыра.

Ә 1949 елда тарихи вакыйга була. Нью Йорклы өч бизнесмен эшлекле очрашуны ресторанда үткәреп, ашагач, Фрэнк Макнмара түләү өчен акча янчыгын ачса, анда акчасы калмаган була. Ул хатынына шалтыратып, тиз арада акча китертүен үтенә. Бу вакыйгадан соң, ул, карта уйлап табып, кибет һәм ресторан өчен генә түгел, бөтен сферада алыш биреш мөмкинлеге булдыру идеясе белән яши башлый. Озакламый Манкмара ике компанионы белән Diners Club – ягъни “ашаучылар клубы” ача. Аларның клиентлары- нигездә таныш — белешләре карточка алып, шул карточка белән рестораннарда ашый алганнар. Ресторан исемлеге карточкада язылган була.

Яңалык тиз генә популярлык казанмаса да, 1950 елда инде 20 меңнән артык ньюйорклы Diners Club турыпочмаклы карточкасы белән ашау өчен түли алган. Ә бер елдан Franklin National Bank of New York беренче банк карточкасын кулланышка кертә. Бу карточка белән күрше тирә кибетләрдә түләү мөмкин була. Озакламый банк бөлгенлеккә төшә, һәм ун елдан соң гына 26 финанс оешмасы үзләренең карточкаларын чыгаралар. Алар белән 754 мең кеше куллана алган. Штатта карточка белән түләү модага әверелә. Карточкага реклама да ясала. Бизмәннең бер тәлинкәсенә тау кадәр акча, икенчесенә зәвыклы карточка куелган рәсем- Amerikan Express ның реклама ролигы була. 1958 елда бу фирма банк карталары базарында әйдәп баручыларның берсе була. Икъдисад базарында көчле конкуренция башлана: Bank of America банкы Americard карточкасын чыгара, һәм бу карта, күп үзгәрешләр кичереп, 1977 елда барлык кешегә мәгълум VISAга әверелә. Americard хуҗалары, форсаттан файдаланып, кырыс таләпләр куярга телиләр. Бу таләпләргә ризасызлык белдергән күп кенә банклар берләшеп, үзләренең Master Charde карточкаларын чыгаралар.

Уң ел эчендә бу ике карточканы, европа банкларын да исәпкә алып, 3300 банк куллана. Кайбер банклар үз карточкаларын чыгарып та карый, әмма бу ике зур банк белән көндәшлектә алар ярыша алмый. Япония үз илендә JCB карточкасын куллана.

• Техника бер урында таптанмый, әлбәттә. 1966 елда беренче магнит сызыклы карточкалар дөнья күрә. Зур сәүдә үзәкләрендә магнит сызыгын “укучы” терминаллар, ә аз гына соңрак банкоматлар барлыкка килә. Америкалы Дон Ветцель банк офисларында операциянең 90%- ын башкаручы терминал уйлап таба. 1975 елда, элеккеге журналист – француз Ролан Морена микрочиплы карточкалар(соңрак алар смарт карта дип атала) идеясен әйтә. Әмма америкалылар, ни өчендер, европалыларның бу идеясен “күтәреп алу” яклы түгел, гәрчә, соңгы идеядән туган чиплы карточка куркынычсызлык гарантияләсә дә. Франциянең үзендә инде берничә ел магнитлы сызыгы һәм микросхемасы булган карточка әйләнештә йөри. Баштарак төссез булган карточкалар ачык төсләр белән, матур рәсемнәр, текст, галограмма белән бизәлеп чыгарыла. Шунда ук карта хуҗасының кулы, хәттә бармак эзе дә күрсәтелгән.

1994 елда Master Chard — Europay International түләү системасын булдыра. 22 финанс институтын үз эченә алган әлеге фирманың көндәше VISA көнчыгыш илләрендә хезмәттәшлек итә. Бүген алар дөнья базарының 60% ын контрольдә тотып, 5 миллиардтан артык карточкалары кулланышта йөри. Бу сан планетабызда яшәүчеләр исәбеннән аз гына кимрәк. Көндәшлек базарында клиентларны җәлеп итү өчен алтын, платин карточкалар да уйлап табыла. Алары халык арасында күрсәтү өчен бик матур. Amerikan Expressның иң кыйммәтле карточкасы 1999 елда чыгарыла. 5000 долларлык бу карточкага ел да 2500 доллар акча салып була. Шулай ук кыйммәтле карточкаларны стандарт булмаган формада яки бриллиант белән бизәп тә эшлиләр.

Күпчелек карточкалар төгәл бер размерда эшләнелә: 85,6 х 54 миллиметрлы, логотиплы һәм карта номеры, хуҗасының фамилиясе язылган, артта магнит сызыгы булган “конструкция”ле.

Карта ясау процессы кыйммәтле һәм озак вакыт таләп ителә. Берничә катлы өй авырлыгындагы махсус пресс белән пластикны берләштереп, магнит сызыгы төшерелә. Шуннан пластик суытылып, киселә һәм саннар бастырыла.

Ә чиплы карточкаларны эшләү тагын да катлаулы , чөнки анысына махсус микросхема да таләп ителә. Карточкаларның төп чималы- поливинилхлорид(ПВХ), ә иң кыйммәтләрен поликорбанаттан эшлиләр. Анысы югары температурага да чыдам икән. Барлык карточкаларны дебет, кредит һһәм алдан түләү мөмкинлеге булганнарга бүләләр. Беренчеләреннән клиент счетында булган акчаны гына куллана, икенчеләре банкның кредит системасыннан файдаланса, өченче төренә түләүне(әйтик ипотека өчен) банк үзе башкара. Кредит карточкалары- банк өчен керемле ысул.

Банк карточкаларының уңай яклары бик күп. Төрле илдә бер үк карточка белән исәп хисап ясау мөмкинлеге, югалткан очракта яңасын ясатып алу, түләүне мизгел эчендә башкару. Әмма, интернет эшләмәү сәбәпле, түләүне акчалата кабул итү очраклары да еш булгалый.

Карточкадан акча урлау- баналь караклык түгел, бу югары интелектуаль караклык. Мондый куркынычтан котылу өчен, күп илләр түләүнең аерым бер системасын булдырды. “Электрон акча” белән бүген 800 миллион кеше куллана. Бу исә, кулланыштан кәгазь акчаларны “кысрыклап” чыгару куркынычы яный, дигән сүз.

Карточкалар банкка кешенең акчасын кайда, нәрсәгә сарыф ителүен контрольдә тоту өчен дә уңайлы. Россиядә пластик карточкалар 1969 елда кулланыла башлый. Кулланышка кереп, 20 ел үткәч, Сеулга Олимпиа уеннарына баручы спортсменнар өчен махсус VISA чыгарыла. Соңрак илдәге банклар үзләренең карточкаларын кулланышка кертә, әмма күбесе бик тиз бөлгенлеккә төшә. Оешмаларда хезмәт хакын карточкага күчерә башлау системасы кертелгәч кенә, эшләр уңайга китә. Бүген кечкенә генә шәһәрләрдә дә банкоматлар эзләп йөрисе юк. Әмма кеше элегрәк башта карточкадан акча алып кулланса, бүген карточка аша кибетләрдә түләү, коммуналь хезмәтләргә түләү- табигый күренеш. Европада 90% халык шулай яши. Әле кайчан гына карточканы ни икәнен белмәгән илләр банк карточкасына чип куйдырып, кешелекнең һәр адымын контрольдә тоту алымын тәкъдим итә башлады.

Бүлешергә

Фикерләр

30 Октябрь, 2017

check this site out

4 Ноябрь, 2017

www.emeryeps.com

4 Ноябрь, 2017

www.Metroclick.com

5 Ноябрь, 2017

Emeryeps

5 Ноябрь, 2017

Travel

5 Ноябрь, 2017

Health & fitness

5 Ноябрь, 2017

Health & fitness

5 Ноябрь, 2017

Health & fitness

5 Ноябрь, 2017

Jewelry

6 Ноябрь, 2017

Home Improvement

6 Ноябрь, 2017

Divorce Mind

6 Ноябрь, 2017

Education

6 Ноябрь, 2017

Business

6 Ноябрь, 2017

Business

6 Ноябрь, 2017

Travel

6 Ноябрь, 2017

Law

6 Ноябрь, 2017

Divorce Mind

6 Ноябрь, 2017

Bandar Sakong

7 Ноябрь, 2017

Business

7 Ноябрь, 2017

Health

7 Ноябрь, 2017

Beauty & Fashion

7 Ноябрь, 2017

Business

7 Ноябрь, 2017

Health

7 Ноябрь, 2017

IMSCseo

7 Ноябрь, 2017

michael jemery

8 Ноябрь, 2017

check these guys out

8 Ноябрь, 2017

Law

8 Ноябрь, 2017

Sports

8 Ноябрь, 2017

Paket Harga SEO

8 Ноябрь, 2017

Living Room Decorating

8 Ноябрь, 2017

Coffe Table

8 Ноябрь, 2017

Travel

9 Ноябрь, 2017

Travel

9 Ноябрь, 2017

Sport

9 Ноябрь, 2017

House & Home

9 Ноябрь, 2017

Business

9 Ноябрь, 2017

Wood Planks

9 Ноябрь, 2017

corporate finance

9 Ноябрь, 2017

sale car

9 Ноябрь, 2017

Spectrum Health

9 Ноябрь, 2017

Management Jobs

10 Ноябрь, 2017

Business Security Investigation

10 Ноябрь, 2017

Motor Works

10 Ноябрь, 2017

Camphor

10 Ноябрь, 2017

Money Wise

10 Ноябрь, 2017

Education

10 Ноябрь, 2017

Car and Automotive

10 Ноябрь, 2017

Fashion

10 Ноябрь, 2017

Business and Finance

10 Ноябрь, 2017

Home Improvement

10 Ноябрь, 2017

House & Home

10 Ноябрь, 2017

Business

10 Ноябрь, 2017

Education

10 Ноябрь, 2017

Business and Finance

10 Ноябрь, 2017

Home and House Improvement

10 Ноябрь, 2017

Health and Fitness

10 Ноябрь, 2017

Business

11 Ноябрь, 2017

Health and Fitness

11 Ноябрь, 2017

Computer and Technology

11 Ноябрь, 2017

Health and Fitness

11 Ноябрь, 2017

Travel

11 Ноябрь, 2017

Autos

12 Ноябрь, 2017

News

12 Ноябрь, 2017

News

13 Ноябрь, 2017

College Sport

13 Ноябрь, 2017

Computer Processor Hyper Threading

13 Ноябрь, 2017

Heart Healthy Foods

13 Ноябрь, 2017

Car Auto

13 Ноябрь, 2017

Travel Sites

13 Ноябрь, 2017

Business

13 Ноябрь, 2017

Travel

13 Ноябрь, 2017

Education

13 Ноябрь, 2017

Auto

13 Ноябрь, 2017

Real Estate

13 Ноябрь, 2017

DIY Home Decor

13 Ноябрь, 2017

pet finder

13 Ноябрь, 2017

fashion designer

13 Ноябрь, 2017

News

14 Ноябрь, 2017

Tire Manufacturing Process

14 Ноябрь, 2017

Electric Hybrid

14 Ноябрь, 2017

Plaza Art Store

14 Ноябрь, 2017

Small Business Grants

14 Ноябрь, 2017

Civil Case Defendant

14 Ноябрь, 2017

No Credit Check Loans

14 Ноябрь, 2017

Home Improvement

14 Ноябрь, 2017

Health

14 Ноябрь, 2017

Health

14 Ноябрь, 2017

Public Education

14 Ноябрь, 2017

Sports

14 Ноябрь, 2017

Business

14 Ноябрь, 2017

Home Improvement

14 Ноябрь, 2017

House & Home

14 Ноябрь, 2017

Home Values

14 Ноябрь, 2017

Home Improvement

15 Ноябрь, 2017

Dining Room Design Ideas

15 Ноябрь, 2017

Theme Creator Software

15 Ноябрь, 2017

Fun Places For Kids

15 Ноябрь, 2017

Business

15 Ноябрь, 2017

Business

15 Ноябрь, 2017

Business

15 Ноябрь, 2017

Business

15 Ноябрь, 2017

Business

16 Ноябрь, 2017

News

16 Ноябрь, 2017

Health

16 Ноябрь, 2017

Business

16 Ноябрь, 2017

Business

16 Ноябрь, 2017

Business

17 Ноябрь, 2017

News

17 Ноябрь, 2017

Health

17 Ноябрь, 2017

Health

17 Ноябрь, 2017

Health

17 Ноябрь, 2017

Business Marketing

17 Ноябрь, 2017

Home Improvement

18 Ноябрь, 2017

Flights

18 Ноябрь, 2017

News

18 Ноябрь, 2017

Home Improvement

18 Ноябрь, 2017

Education

19 Ноябрь, 2017

Home Improvement

19 Ноябрь, 2017

Education Issues

19 Ноябрь, 2017

Education

20 Ноябрь, 2017

Webstore Platforms

20 Ноябрь, 2017

Starting An Online Business

20 Ноябрь, 2017

technology

20 Ноябрь, 2017

technology

20 Ноябрь, 2017

technology

20 Ноябрь, 2017

technology

20 Ноябрь, 2017

Fashion

20 Ноябрь, 2017

Money

13 Июнь, 2019

Sprinplaycle

15 Июнь, 2019

taxiplaycle

19 Июнь, 2019

playcle

19 Июнь, 2019

playcle

22 Июнь, 2019

playcle

27 Июнь, 2019

bbzplaycle

16 Июль, 2019

playcle

19 Июль, 2019

playcle

Фикер өстәргә